يكي از مهمترين عناصر تشكيل دهنده ي هسته ي اوليه ي هر شهر، دژ يا قلعه ي نظامي هر شهر باستاني است. دژ نظامي هر شهر معمولاً محل اسكان شاه يا حاكمان محلي هر ولايت است. شوشتر نيز با توجه به اهميت تاريخي خود همواره بعنوان پايتخت و مركز استان خوزستان اهميت ويژه اي داشت.قلعه ي شوشتر علاوه بر مركزيت سياسي، بعنوان پايگاهي جهت نظارت بر كارايي سازه هاي آبي شوشتر ايفاي نقش مي كرد. دوران سلسله ي هخامنشي در شوشتر در پرده اي از ابهام قرار گرفته است و تاكنون هيچ گونه آثار مشخصي از اين دوره بجا نمانده است، ولي عبور نهر داريون كه از يادگارهاي دوره ي هخامنشي است، گواه بر اهميت اين شهر درآن روزگار است. در طول تاريخ همواره نام قلعه شوشتر با نام شاپور اول ساساني گره خورده است. ظاهراً در دوران شاپور پل بند شادروان و قلعه ي مجدداً بازسازي شده است. نهر داريون علاوه ي بر تأ مين آب ساكنان قلعه، اراضي دشت ميناب را كه از قطبهاي بسيار مهم كشاورزي درآن دوران بود آبياري مي كرد. درون قلعه ي پلكانهاي متعددي وجود داشت كه برخي از اين پلكانها براي برداشت آب به نهر داريون منتهي مي شد و پلكانهاي ديگري نيز از درون عمارتهاي قلعه به كت (اتاقكهاي صخره اي) زير قلعه كه در ساحل رودخانه قرار دارند منتهي مي شدند. اين كت ها در هنگام تابستان براي استراحت ساكنان قلعه محيط خنك و مطبوعي را ايجاد مي كرد.

تصويري از يك كت

ورودي تونلهايي تونلهاي زير قلعه كه در سالهاي گذشته مسدود شده است

قرنها است كه  حماسه ي مقاومت دليرانه ي هرمزان حاكم ايراني درب مقابل اعراب در درون اين قلعه همچنان در اذهان مردم باقي است. اين سردار ايراني به مدت يك سال درون قلعه ي سلاسل شوشتر در مقابل سپاه اعراب مسلمان مقاومت نمود. و در پايان تراژدي، شخصي به اعراب راه مخفي نفوذ به قلعه را نشان داد. اين دژ شهر عظيم داراي چندين حياط، اسلحه خانه، سربازخانه، حمام، عمارت حاكم، نانوايي و آسياب بود.

ورودي شوادان قلعه كه مسدود شده است

اين قلعه ي تاريخي بارها مورد بي مهري افراد مختلفي قرار گرفته است اگر چه اين  دژ عظيم در مقابل بسياري از دشمنان داخلي و خارجي سرسختانه مقاومت نموده ولي متاسفانه در دهه 40 رئيس اداره ي دارايي شوشتر عمارت ها و ساختمانهاي درون قلعه را ويران و از مصالح قلعه براي ساخت اداره ي دارايي استفاده كرد. از قلعه ي سلاسل در حال حاضر چيزي جز يك يا چند ويرانه باقي نمانده است. شوادان قديمي آن كه داراي كورهاي ارتباطي متعددي با بناهاي شاخص شهر(بقعه بر ابن مالك و...) دارد و كاملا مسدود شده است. در اوايل انقلاب ورودي شوادان قلعه و تمام تونلها و راههاي مخفي آن نيز توسط نيروهاي امنيتي شهر براي جلوگيري از  تبديل شدن اين اماكن به محيط هاي غير اخلاقي مسدود شد  است.

 سطح اين قلعه پوشيده از سفالهاي متعددي است كه يادگار گذشته ي پنهان اين بناست و بجاست كه با بررسي دقيقتر به بسياري از سوالات بي جوابي كه در مورد اين شهر تاريخي است جواب داد. براي احياي دوباره اين قلعه ي تاريخي ميتوان با هماهنگي نيروهاي امنيتي شهر كليه ي ورودي هاي طبقات زيرين قلعه را مجدداً باز كرد و توسط چراغهاي مناسب محيطي زيبا و تفريحي را بوجود آورد.

زينب نوروزي

كارشناس پايگاه ميراث فرهنگي و گردشگري بناهاي آبي تاريخي شوشتر