• مقدمه

از زمانيكه انسان زندگي شهر نشيني را آغاز كرد همواره سعي در بهبود شيوه زندگي خويش داشته است. در اين تلاش ها همواره نوعي رقابت براي هر چه بهتر زندگي كردن وجود داشته كه بعضاً باعث تصادمات و جنگهاي خانمان براندازي مي شده است.

به همين دليل بشر همواره تلاش خود را معطوف به در امان ماندن از تهاجمات احتمالي مي كرده است كه احداث و ايجاد حصار پيرامون محل زيست و سكونت وي تحقق اين موضوع را نشان مي دهد. با توجه به بررسيهايي كه پيرامون شوشتر صورت گرفته اين نتيجه حاصل گرديده كه سكونت در اين منطقه از دوران پيش از تاريخ نيز وجود داشته است.

در دوران ساساني بر گرد شهر حصاري ايجاد گرديد كه مقاله حاضر پيرامون اين حصار و چگونگي شكل گيري آن پرداخته است. متأسفانه قسمت اعظم حصار در ساليان اخير با خاك يكسان گرديده است و در بررسي هاي ميداني انجام گرفته تنها بخش محدودي از حصار مشاهده گرديد. منابع محدودي نيز راجع به حصار شهر وجود دارد كه در آنها بصورت فهرست وار به حصار شهر پرداخته شده است. در كتاب آثار و بناهاي تاريخي خوزستان آمده است: « از اين حصار كه اكنون به صورت تپه اي عظيم در غرب و جنوب شوشتر باقي مانده است، در حدود 5 الي 6 كيلومتر آن باقي مانده است و در بعضي از قسمتهاي آن هنوزآثارسنگ كاري موجود است . آنچه ازحصار شهر باقي مانده درغرب و جنوب شهر وپشت بقعه امامزاده عبد اله واقع است»(1)

در يادداشتهاي جناب آقاي محمد علي شرف الدين(2) محقق و دانشمند ساكن در شوشتر راجع به حصار شهر چنين مي خوانيم: «...مجدداً ياد آوري مي شود وقتي بناي شوشتر را با حصار زمان نوحش و قلعه سلاسل را باجايگاه مرتفعش در نظر بگيريم و حصار را از شمال به جنوب و در كشاله نهرداريون و از زير دژ سلاسل تا بند خاك فاضلاب جدا شده از آن در بند خاك و حركت به سوي پل لشكر و شاه علي و نفس كش وتغير مسيرحصارو فاضلا ب از غرب به شرق و حصار كه همگا م فاضلا ب يعني رقط به سو ي ادلاذين تا دو دانگه ومصب آب رقط در نظر بگيريم .....  دروازه لشكر قريب امامزاده عبد الله فعلي وقلاع مستحكم آن در اطراف حصار شهر و ساكنين قلاع كه تا زمان صفويه قزلباش در آن و سنگي مربوط به دروازه لشكر كه اسامي خلفاي راشدين بر آن حك شده و سپس در كنار آن رقط و اُدلازين (عبدالله زين) و از كشاله مصب رقط به طرف مشرق شوشتر تا بند ميزان ،دو دانگه (گرگر)به منزله حصار شهر در مشرق شوشتر بوده است.»(3)

در كتاب تذكره شوشتر آمده است: «...هوشنگ فرمان داد كه مردم خانه بسازند و مقرر داشت كه خانها( خانه ها) را نزديك يكديگر و اساسها را محكم و ديوارها را بلند نمايند و بعد از اتمام خانها(خانه ها)حصار وثيق به دور خانها بنا نهاد كه مجموع شهر حكم يك خانه بهم رسانيد و چون مردم درمساكن خود قرار گرفتند و از زحمت گرما و سرما و باد و باران آسوده دل گشتند و ذخاير و اقوات خود را در مخازن و محارز مضبوط و اطفال و عورات را در اندرونها مستور نمودند و به سبب باروي شهر از آسيب سباع و حيوانات وحشي خلاص يافتند اين وضع ايشان را خوش آمد و آن شهر را شوش گفتند به لغت قديم يعني خوب و بعد از آن هوشنگ به تقريبي به كنار رود كرن(كارون) رسيد چون ملاحظه وضع آن مكان نمود گفت اينجا شوشتر است و استعداد آن براي بناي شهر بهتر است و مهندسان را امر نمود كه طرح آن را ريختند و به بناي آن اشتغال نمود و گويند شوش به شكل باز ساخته شده و شوشتر به شكل اسب ...و صاحب قاموس گو يد تستر بر وزن جندب و باروي آن اول شهري است كه بعد از طوفان بنا شده...»(4)

در جاي ديگر درتذ كره شوشترمي خوانيم: « ....و غالباً بعضي مردم كه در كنار رود دو دانگه خانه داشتند گرگر نصب نموده بودند و آب از رودخانه مي كشيدند به اين سبب آن محله را گرگر گفته باشند و باروري شهر را از آنطرف رودخانه است و از ساير اطراف حصاري عظيم است...و قلعه شوشتر قلعه بسيار مستحكم است و آنرا قلعه سلاسل گويند و گويند سلاسل اسم غلامي بود از والي فارس كه به بناي اين قلعه مأمور گرديده و باروي ولايت را به طول رود داريان كشيد به نحويكه داريان به منزله خندقي در پاي حصار قرار گرفته و صحراي بسياري داخل حصار كردند كه در اوقات احتياج مردم دهات با حيوانات و دواب منزل توانند نمود...»(5)

شوشتر به لحاظ موقعيت طبيعي كه دارد در طول تاريخ زندگي بشر مسكوني بوده است. وجود كوههاي صعب العبورو امتداد رشته كوه زاگرس در شمال اين شهر محل و ماواي مناسبي جهت اسكان انسان پيش از تاريخ بوده است. محلهاي سكونت بيشماري در كوههاي منطقه و دامنه هاي آن وجود داردكه در صورت برر سيهاي باستانشناسي اين محلها و محوطه هاي باستاني كشف ومعرفي خواهد شد.

در بررسي هيات پژوهشي پايگاه ميراث فرهنگي سازه هاي آبي-تاريخي شوشتر يكي از اين محلها كه شامل دو پناهگاه سنگي وابزار سنگي وسفالي بودكشف گرديد.

زماني كه انسان زندگي در دشت را آغاز كرد از خاك حاصلخيز دشت جهت كشاورزي و بعدها جهت ساخت مصالح ساختماني وسفال استفاده نمود. شوشتر ودشت پيرامون آن بدليل حاصلخيزي خاك و جاري بودن رودخانه كارون محل مناسبي جهت كشاورزي و اهلي كردن حيوانات بوده است.

اما از زمانيكه بشر براي بدست آوردن سود بيشتر شروع به تجاوز و تعدي به مناطق همجوار خويش نمود 
جهت جلوگيري ازاين حمله ها و تجاوزها نيز حصاري پبرامون محل زندگي خويش احداث نمود، شوشتر نيز بدليل موقعيت خاص خود از اين امر مستثني نبوده و اهالي با ايجاد حصاري از شهردر مقابل هجوم دشمنان از اين شهر محافظت كردند.

شهرهايي كه در دشت قرار داشته اند هميشه در معرض هجوم غارتگران و رقيبان بوده اند، در شوشتر نيز بدليل اينكه شرق – جنوب و غرب اين شهر به دشت منتهي مي شده است لزوم احداث حصاري كه جلوي نفوذ دشمنان رابگيرد همواره احساس مي شده است. شهر تاريخي شوشتر كه تماماً بر روي يك صخره سنگي يكپارچه ساخته شده ازسمت شمال به كوههاي بلندي محدود مي شود كه امكان نفوذ به داخل شهر را غير ممكن مي ساخته است. اما نكته جالب توجه عبور رودخانه كارون است كه مي توانسته است عامل حفاظتي مهمي به شمار آيد. به همين منظور شاخه اي از آن را با نام دو دانگه يا گرگر در دره اي وسيع به گونه اي انتقال دادند، تا بتوانند علاوه بر استفاده اقتصادي و آبياري زمينهاي كشاورزي از حريم شهر نيز با اين طريق حفاظت نمايند.

همچنين نهري از شاخه شطيط (شاخه اصلي كارون) به نام نهر داريون به سمت دشت مياناب تعبيه كرده، تا هم به مانند گرگر علاوه بر استفاده هاي اقتصادي و آبياري زمينهاي كشاورزي پيرامون شهر را نيز از گزند حملات احتمالي مصون نگاه دارند.

ساكنين شهر از اين نهرها به صورت طبيعي به عنوان خندق نيز بهره مي گرفته اند. نهرداريون عمق و گستردگي رودخانه گرگر را نداشته است به همين دليل در پيرامون داخلي آن به سمت شهر حصاري ممتد ايجاد كردند. بر اساس باقيمانده حصار شهر در حوالي امامزاده عبدالله مي توان حدود ارتفاع حصار را بين 4 الي 6 متر مشخص نمود.

نهرداريون پس از عبور از زير قلعه سلاسل و پس از عبور از كنار پل بند تاريخي شادروان در محل بند خاك به دو شاخه تقسيم مي شود كه به عنوان يك نهر فرعي پس از عبور از كنار امامزاده عبدالله و پس از گذر از محل نهر رقط به رودخانه گرگر مي پيوندد. شك نبايد كرد كه احداث اين نهر فرعي علاوه بر عملكردهاي متعددي كه براي آن در نظر گرفته اند وظيفه خندقي را ايفا مي كرده كه حصار شهر در سمت داخلي آن در جهت شهر حصار و ديواري استوار به مانند دژي ستبر از شهر و ساكنين آن محافظت مي كرده است و تنها راه تردد از شهر از طريق دروازه هايي بوده كه در محلهاي متعددي از اين حصار قرار داشته اند و دروازه هاي بزرگي كه در ابتدا و انتهاي اين خندق ها عمدتاً پلي جهت تردد بر روي آنها احداث شده بود قرار داشت و نگهبانان با تجربه و پرتواني كه در جاي جاي اين حصار قرار داشتند شهر شوشتر را در طول تاريخ تسخير ناپذير ساخته بود.

حصار شوشتر يكي از تسخير ناپذير ترين حصارهاي زمان خود به حساب مي آيد و تصرف آن بسيار دشوار بوده است. قلعه شوشتر(سلاسل) در كنار رودخانه كارون مقر حكمرانان محل به شمار مي رفته به گونه اي كه پيرامون قلعه را خندق حفر كرده بودند و نگهباناني كه بر روي برجهاي قلعه از دژ محافظت مي كردند. دره اي كه رودخانه گرگر در آن جاري است و همينطور نهر داريون  كه از طريق نهر رقط به گرگر متصل و مربوط مي شده است به عنوان خندق پيرامون شوشتر به حساب مي آمده است. در اصل مي توان شوشتر را در ميان نهرهاي حفر شده به عنوان دژي وصف نمود كه قلعه سلاسل به عنوان نگين آن به شمار مي رفته است.

• موقعيت و تاريخچه

حصار شهر از ابتداي پل شادروان در حوالي غرب شوشتر آغاز شده و در كشاكش نهرداريون امتداد مي يافته است. اين تداوم حصار تا محل بند خاك ادامه مي يافت و از آن پس در كشاكش نهر فرعي داريون به سمت جنوب تداوم مي يافت. تنها بخش باقي مانده از حصار شهر كه هم اكنون نيز باقي است مربوط به همين محل مي باشد كه فاصله اي را در حدود 150 متر تا پل مشهور به لشكر كشيده شده است. اين حصار پس از دروازه لشكر ادامه مي يافت و از پشت امامزاده عبداله به سمت مشرق و در كنار نهر رقط تداوم داشته است. درمحل نهر رقط دره اي گسترده است كه در چند سال اخير بخش اعظم آن از حالت طبيعي در آورده شده و تسطيح گرديده است.

محل امتداد ديوار شهر از پشت امامزاده عبدالله تا رودخانه گرگر متأسفانه تسطيح گرديده و مورد سكونت واقع شده است. اين منطقه از شوشتر در حال حاضر به كميته سوخت موسوم است و دو خيابان شهيد عادي زاده و مؤذن محلهائي هستند كه حصار شهر از آنجا مي گذشته است. حصار شهر دقيقاً تا كنار رودخانه گرگر تداوم داشت. خوشبختانه عكسهاي هوائي موجود از اين منطقه بخشهائي از حصار شهر را نشان مي دهند كه با بررسيهاي ميداني و باستان شناختي علمي و دقيق انجام اين تحقيق ميسر گرديد.

در اينجا ذكر اين نكته لازم است كه به علت عمق كم نهر داريون نسبت به نهر گرگر ايرانيان با استفاده از يك ديوار بزرگ و غير قابل نفوذ بخش جنوبي و غربي شهر را غير قابل نفوذ كردند. بخش شمالي شهر نيز كه رودخانه كارون جريان داشت بدليل اينكه پشت مرزهاي مورد هجوم و در داخل مرزهاي ساسانيان قرار داشت امكان نفوذ از جهت شمالي به درون شهر ضعيف بود. تنها بخش جنوبي شهر كه به سمت امپراطوري روم و قدرتهاي ملوك الطوائفي بود بايستي مستحكم و غير قابل نفوذ مي گرديد.

هنگام احداث ديوار و حصار شهر اعراب شبه جزيره عربستان يك قدرت خطرناك به حساب نمي آمدند. با ظهور اسلام و پشتوانه مكتبي اين دين اعراب كه به خواسته مورد نظرشان دست يافته بودند و از زير قدرتهاي محلي و قبيله اي خارج شده بودند با اعتقاد راسخ و يك دست، متحد گرديده و آماده شدند كه جهت اعتلاي اين دين جديد جان خويش را نثار كنند. در كتابها و متون تاريخي موجود آمده است كه لشكر اسلام در هنگام تصرف شوشتر مدت زمان مديدي را در بيرون از شهر اطراق كردند و بدليل عظمت و تسخير ناپذيري آن قادر به تصرف آن نبودند و در نهايت فردي از اهالي شوشتر ضمن همكاري با لشكر اسلام باعث گرديد كه شهر تسخير ناپذير شوشتر تسخير گردد.

حصار شوشتر داراي خصوصيات زير است:

1- پي حصار از مصالح سنگهاي رسوبي است كه جهت استحكام بيشتر حصار آنها را در كنار هم قرار داده و با ملات گل و گچ استحكام آنها را بالا برده اند. بر روي مصالح سنگي را نيز با استفاده از خاك و سنگهاي رودخانه اي پوشانده اند.

2- قطر بخش پائيني حصار بين3- 5  متر  بوده و ارتفاع آن بين 4 تا 6 متر بوده است.قسمت بالاي حصار نيز به حالت شيب دار در دو سوي حصار مشخص است.

3- تراكم خاك و حجم بالاي استفاده از آن باعث استحكام حصار در طولاني مدت مي شده است.

4- در  بخشهائي مشخص از حصار برجهائي را ساخته اند كه ارتفاع آن بيشتر از ديوار مي باشد. فرم آن نيز به شكل مدور بوده و نگهبانان در آنها مستقر مي شده اند.

بعد از ورود اسلام به منطقه بدليل اينكه شوشتر زير نفوذ دين اسلام قرار گرفته بود و نماينده خليفه در آنجا مستقر شده بود و بدليل اينكه خطر تصرف و حمله به شهر نيز كمتر شده بود، خواه ناخواه از اهميت و اعتبار حصار كاسته شد، اما به مرور زمان تهاجمات منطقه اي رو به فزوني نهاد و ايرانيان مسلمان ناچار شدند مجدداً به حصار شهر توجه كنند.

حصار شهر كه در طي اين مدت بلا استفاده مانده و سيلابهاي ساليان گذشته بخشهائي از آن را ويران و با خود برده بود، مي بايستي مجدداً احياء مي گرديد. حصار باستاني شهر در كشاكش نهرداريون تداوم داشت و در دوره اسلامي و هنگام احياء آن حصار اندكي از نهرداريون فاصله داشت كه در نقشه پيوست با خط چين مشخص شده است.

در حمله مغول به منطقه آسيبهاي گسترده اي به حصار و شهر وارد آمد كه برخي از اين خسارات جبران ناپذير بود. اما با تخريبهائي كه در طول تاريخ بر پيكر اين شهر باستاني وارد آمده هرگز اهالي شوشتر از عمران و آباداني و ساختن بناها و حصارهاي غير قابل نفوذ دست بر نداشته اند. نگاهي به بافت قديم شوشتر همه چيز را به اثبات مي رساند.

وقتي كه وارد بافت قديم شوشتر مي شويم همه چيز گوياي صلابت، عظمت و بزرگي است. ديوارها از مصالح سنگ آنچنان عظمتي به بناها بخشيده اند كه قدرت هيچ غارتگري نمي توانسته است اين بناها را به تصرف در آورد.

 در بررسي حصار و ديوار دفاعي شهر به سه مورد مهم بايستي توجه نمود:

1- حصار اصلي شهر كه شرح آن داده شد عبارت است از حصاري مستحكم و تسخير ناپذير كه به عنوان حصار كلي شهر مطرح است كه همانطوري كه اشاره شد در محدوده نهرداريون تا رودخانه گرگر امتداد داشته است و دروازه هاي شهر و كنترل ورود و خروج از مكانهاي خاصي بوده كه در حصار تعبيه گرديده بود.

2- مرحله بعد از استحكامات شهر ديوارهاي بلند و ستبر منازل اهالي شوشتر مي باشد كه  ارتفاع و عظمت اين ديوارها هر بيننده اي را شگفت زده مي كند. بلندي اين ديوارها علاوه بر ساير مزايائي كه داشته اين ويژگي را نيز داشته است كه مانع محكمي جهت تصرف منازل اهالي ساكن در شوشتر باشد.

3- خندق و برجهاي تدافعي قلعه شوشتر(سلاسل) كه هرمزان ساساني هنگام تصرف شهر در اين فلعه مستقر گرديد. عظمت برج ها و بارو و خندق اين قلعه به حدي بوده كه لشكر اسلام قادر به تصرف اين قلعه نگرديد. و سرانجام پس از تبادل نظر ساكنين قلعه با سپاهيان اسلام كه قلعه را محاصره كرده بودند و پس از اتمام آذوقه ساكنين قلعه هرمزان خود را تسليم سپاه اسلام نمود. عظمت و تصرف ناپذيري اين قلعه به حدي بوده كه تا دوره قاجاريه نيز اين قلعه مقر حاكم نشين بوده است.

در عصر پهلوي بدليل از بين رفتن قدرتهاي محلي و منطقه اي و وادار كردن آنها به اطاعت از حكومت مركزي امنيت در منطقه و شهر باعث گرديد كه اهالي ديگر ترسي از هجوم غارتگران نداشته باشند و در نتيجه شهر رو به توسعه و عمران نهاد تا جايي كه بنيان حصار شهر نيز در معرض خطر قرار گرفت و بخش اعظم آن در گسترش شهر نشيني از بين رفت.

اما نكته مهمي كه در اينجا بايستي به آن اشاره كرد وجود رودخانه كارون در شوشتر است. اصولاً تمام تمدنهاي باستاني در كنار رودخانه ها شكل گرفته اند ،تمدن مصر در كنار رود نيل ،تمدن چين در كنار رود زرد،تمدن بين النهرين در كنار رود دجله و فرات تمدن ايلام در كنار رودخانه كارون و.... كه تماماً به اين نكته اشارت دارد كه يك تمدن شكوفائي خود را مديون عامل حيات آدمي  يعني آب  مي داند. اما از آنجائيكه رودخانه كارون يكي از بزرگترين و پر آب ترين رودهاي جهان باستان و حتي امروزه به حساب مي آمده ، استقرار هاي فراواني چه در مناطقي كه كوهستاني است و رودخانه از دره هاي آن گذر مي كند و چه در محلهائي كه جلگه ايست و انسان در دشت ساكن است وجود داشته و دارد و اهالي شوشتر از اين رودخانه نهايت بهره برداري و استفاده را كرده اند. كانالها،نهرها،آبراهها، قنات ها، آسيابها، بندها، پل ها و پل بندها همه و همه نشان از توجه مردم به اين رودخانه بوده است. رودخانه كارون شوشتر را همانند جزيره اي در بر گرفته و از آن به مانند نگيني درخشان محا فظت مي كرده است.

اما نكته اي كه بايد به آن اشا ره كرد اين است كه با توجه به اينكه در دوران باستان مناطق شهري ازبخشهاي مختلفي تشكيل مي شده اند، (بخشهاي اعيان نشين وبخشهاي اداري و غيره ). اين احتمال وجود دارد كه شوشتر نيز به همين صورت بوده باشد قلعه سلاسل بخش اعيان نشين و محل استقرار حاكم شهر بوده كه خود به طور مجزا داراي خندق و حصار بوده است.

پيرامون قلعه شوشتر(سلاسل) مردم عادي زندگي ميكردند ،كه بناها داراي ديوار بلند با مصالح سنگ بودند. اين احتمال وجود دارد يك حصار فرعي و دومي هم علاوه بر ديوار اصلي شهر وجود داشته كه ساكنين منطقه پيرامون قلعه را محافظت ميكرده است كه در دوره اسلامي به دليل گسترش شهر به سمت جنوب و وجود امنيت حصار فوق از بين رفته است البته اشاره فوق به دو دليل است يكي اينكه شهرهاي بزرگ در دنياي باستان داراي اين ويژگي بودند كه بخشهاي مختلف آنها از يكديگر مشخص شده بود و ديگر اينكه در امتداد پل حاج خدايي خطي از يك حصار مشاهده ميشود كه احتمالا همان حصار دوم شهر بوده است.

اهالي شهرهاي باستاني از جمله شوشتر با شروع روز و آغاز كار از خانه هاي خويش بيرون آمده و به زمينهاي كشاورزي اطراف شهر مي رفتند و به كارهاي روزمره خويش مي پرداختند و در پايان روز كاري و پس ازاتمام كار به محل سكونت خويش در درون حصار شهر مي رفتند و اين شيوه تا قبل از فتح شوشتر توسط لشكر اسلام ادامه يافت.

نكته ديگر ، راجع به شكل و فرم حصار شهر مي باشد كه با توجه به بررسيهاي باستان شناسي و ميداني در منطقه شكل و پلان كلي حصار را به صورت مستطيل برداشت نموديم در دوران ساساني شكل و فرم شهر ها بر خلاف دوره پارتي كه به صورت مدور بود به شكل مستطيل مي ساختند و در مجموع اين چنين مي توانيم فرض كنيم كه حصار شهر متعلق به دوره ساسانيان مي باشد. در جنوب شوشتر بين شهرك علم الهدي تا روستاي مهدي آباد يك محوطه بزرگ باستاني متعلق به دوره ايليماييدكه همزمان با دوره پارتي در اين منطقه مستقر بوده اند وجود دارد كه در اصل شوشتر دوره پارتي ميباشد در اين منطقه يك تمدن بزرگ و باستاني مستقر بوده است كه باستان شناسان بقاياي آن را از زير خاك خارج كرده اند .اين منطقه به قدري غني و گسترده است كه براي ساليان سال جا براي تحقيق، بررسي و كاوش دارد.در دوره ساساني شهر شوشتر در محل قلعه سلاسل و پيرامون آن شكل گرفت و گسترش پيدا كرد و در اصل شهر فعلي شوشتر بر روي بقاياي دوره ساساني ساخته شده است و روند تكاملي شهر تا دوره اسلامي و بعد از آن تا دوره فعلي ادامه داشته ودارد.

• نتيجه گيري

اصولا  وجود حصار در يك منطقه  نشان از اهميت و بزرگي محل دارد و در طول تاريخ باستان تنها شهرهاي مهم و استراتژيك داراي حصار  بوده اند و ساير مناطق كه از اهميت برخوردار نبودند، فاقد حصار پيرامون محل بوده اند.

قطعا يكي از دلايل تداوم حيات شوشتر به عنوان يك شهر تاريخي قرار گرفتن آن در محلي است كه ارتباطات منطقه اي و بين منطقه اي درآنجا به سهولت انجام مي گرفته است شوشتر داراي تمام شرايط لازم جهت رشد و شكوفايي بوده  است  نزديكي به كوههاي شمال منطقه از لحاظ ارتباط با مناطق همجوار و عبور جاده مهم و تاريخي كه از تخت جمشيد به شوش وصل شد و همچنين امكان بهره وري از زمينهاي حاصلخيز شوشتر و عبور رودخانه از كنار آن باعث گرديد كه شوشتر روز به روز بزرگتر، مهمتر، باشكوه تر و تواناتر شود تا جايي كه قرنها اين محل به عنوان حاكم نشين منطقه مطرح بوده است.

حال يك چنين مكان با ارزشي مي طلبد كه به دليل رقابتهاي موجود بين اقوام و احتمال خطر سقوط و نابودي به دست رقيبان به شكل يك دژ استوار و تسخير ناپذير درآيد.

متاسفانه در چند دهه اخير به دليل شرايط اقتصادي و سياسي شوشتر از مركزيت خارج گرديد اما به جرات ميتوان اذعان كرد كه شوشتر ميتواند به عنوان يك قطب فرهنگي، اقتصادي مجددا به گردونه حيات خويش باز گردد خوشبختانه با ايجاد شرايط لازم و بهبود موقعيتهاي خاص شوشتر هم اكنون پا در وادي رشد و شكوفايي نهاده است. در پايان جا دارد از همكاري بي دريغ جناب استاد محمد علي شرف الدين كه حقيقتا اطلاعات با ارزش و ذي قيمتي  در اختيار اين حقير قرار داداند تشكر و قدرداني نمايم.

• تصاوير

در اين تصوير، حصار و تعدادي از آثار مرتبط بر روي عكس هوايي مشخص شده اند

بخش شرق و شمال شرق شوشتر و كانال گرگر كه نقش اساسي را در حفاظت از شهر به عهده داشته است

پل بند شرابدار در محل تلاقي حصار شهر به گرگر در جنوب شرقي شوشتر

قسمتي از ديواره حصار شهر در كنار پل بند لشكر

حصار شهر بين امامزاده عبدالله و بند خاك

بخشي از ديواره خندق كه رودخانه گرگر در آن جاري است و نقش ديوار دفاعي شرق شوشتر را به عهده داشته است

رودخانه كارون عامل حفاظتي شمال شوشتر

پژوهشگر: قاسم كريميوند

• پي نوشت ها

1- آ ثار و بناهاي تاريخي خوزستان – احمد اقتداري – انتشارات انجمن آثار ملي

2-  ايشان از پژوهشگران به نام شوشتر به شمار مي روند كه در زمينه هاي مختلف علمي از جمله تاريخ، ادبيات، فلسفه و ... داراي تأليفات با ارزشي مي باشند.

3- ياد اشت ها ي منتشر نشده

4- تذكره شوشتر- سيد عبداله جزايري – انتشارات كتابخانه صدر – صفحه 2

5– همان منبع

• منابع وماخذ

1-آثار وبناهاي تاريخي خوزستان – احمد اقتداري – انتشارات انجمن آثار ملي

2- تذكره شوشتر- سيد عبدالله جزايري – انتشارات كتابخانه صدر